Kafka’nın Dönüşüm’ünde insanı kim tanır?

Yetişemediğimiz sabah

Bir sabah hiçbir işi yapamayacak hâlde uyandığımızı düşünelim. Bizi tanıyanlar önce neyi merak eder: Neye ihtiyacımız olduğunu mu, işimizi neden yapamadığımızı mı? Bu sorular arasındaki mesafe, Franz Kafka'nın Dönüşüm'ünü bugün de huzursuz edici kılar. Gregor Samsa'nın bedeni tanınmaz hâle gelir; fakat zihni hâlâ işe, tren saatine ve kendisinden beklenenlere dönmektedir.

Metnin ilk bölümünde Gregor bir pazarlamacıdır ve ailesinin borcunu düşünür. Odasının kapısı dışında kalanlar, onun içeride yaşadığı şeyi anlayamaz. İşyerinden bir yetkilinin eve gelmesi, özel felaketin ne kadar çabuk çalışma düzeninin meselesi hâline geldiğini gösterir. Olağanüstü olayın çevresine yerleşen bu tanıdık telaş, anlatının en keskin taraflarından biridir.

Burada insanın işe indirgenmesini okuyoruz. Bu, kitabın bütün anlamını kapsayan tek bir anahtar değil; metnin açtığı sorulardan biri. Birinin değeri sürekli sağlayabildiği yararla ölçülüyorsa, yardıma ihtiyaç duyduğu gün ilişkide ne değişir? Kafka'nın odası, bu soruyu uzaktan tartışmak yerine bir aile hayatının içine yerleştirir. Okur da kendine rahat bir seyir yeri bulamaz.

İçerideki ses, dışarıdaki görüntü

Gregor'un düşüncelerine yaklaşabiliriz; çevresindekiler ise onun sözlerini eskisi gibi anlayamaz. Anlatının bu düzeni okura özel bir sorumluluk verir. Diğer karakterlerin gördüğü bedenden daha fazlasını biliriz. Yine de bizim bilgimiz onu kurtarmaz. Başkasının iç dünyasını tanımakla o kişiye yaşanabilir bir yer açmak arasındaki fark, okumanın rahatsız edici boşluğunda kalır.

Gündelik hayatta da çoğu zaman karşıdakinin sözü yerine görünüşünü yorumlarız. Sessizliği kibir, yorgunluğu ilgisizlik, uzaklaşmayı sevgisizlik sayabiliriz. Bir açıklama kurduğumuzda belirsizlik azalır; fakat kişi kurduğumuz açıklamanın gerisinde kalabilir. Gregor'un hikâyesinden çıkardığımız soru şu: Birini anlamakta zorlandığımızda onu anlama çabasını hangi noktada bırakıyoruz?

Bu soruya iyi insanlarla kötü insanları ayıran kolay bir cevap vermek, kitabın gerilimini azaltır. Başkasının ihtiyacına karşılık vermek yorucu olabilir; yardımın sürekliliği, para ve zaman gerektirir. Yorgunluğu kabul etmek önemlidir. Aynı önem, yorgunluk içinde aldığımız kararların sorumluluğunda da vardır. Birinin zorlayıcı hâle gelmesi, onun hakkındaki bütün sözleri bizim söyleyebileceğimiz anlamına gelmez.

Evin içindeki hesap

Öykü ilerlerken Grete önce kardeşinin beslenmesiyle ilgilenir. Aile üyeleri çalışmaya başlar; odalar, eşyalar ve evin düzeni değişir. Bakım, geçim ve gündelik hayat aynı dar mekânda birbirine sürtünür. Dönüşümü yalnızca Gregor'un bedeninde ararsak, çevresindeki insanların değişimini gözden kaçırırız. Ev, aynı ev olarak kaldığı hâlde içeride kimin nerede durabileceği yeniden belirlenir.

Bir ailede fedakârlık geçmişi kendiliğinden adalet üretmez. Dün evi geçindiren birinin bugün gördüğü muameleyi geçmiş emeğiyle tartmak anlaşılırdır; fakat bu mantık, değeri yine bir hesap defterine bağlar. Bu yazının önerdiği okuma biraz daha ileri gider: Gregor daha önce hiçbir şey kazanmamış olsaydı, onun için neyi savunabilirdik? İnsanlık iddiası tam orada sınanır.

Öte yandan bakım verenlerin hayatını görünmez kılan bir şefkat dili de eksik kalır. Evin içinde yalnızca bir kişinin kırılganlığı yoktur. Gelir, yorgunluk ve gelecek korkusu ortak hayatı biçimlendirir. Bu nedenle birini korumak, bütün yükü tek bir yakının omzuna bırakmakla tamamlanmaz. Kitaptan bugüne uzattığımız düşünce, bakımın nasıl paylaşılacağı sorusuna da varabilir.

Tanımaya devam etmek

Gregor'un kız kardeşinin kemanını dinlediği bölümde, sesin açtığı yakınlık ile evin ona ayırdığı yer arasındaki mesafe belirginleşir. Böyle bir sahneyi yalnızca kaybedilmiş insanlığın kanıtı diye okumak da sınırlayıcıdır. Sanattan etkilenmeyen biri için ne söyleyecektik? Merhametimizi hak etmek üzere herkesin güzelliğe duyarlı olduğunu göstermesi mi gerekir?

Bir kişinin içindeki tanıdık işareti aramak, ona yaklaşmanın başlangıcı olabilir. Fakat yalnızca bize benzeyen tarafını tanıdığımız sürece kurduğumuz yakınlık şartlı kalır. Dönüşüm'ü bitirdikten sonra elde kalan huzursuzluğu burada verimli buluyoruz: Birini hâlâ insan saymak için ondan ne kadar açıklık, benzerlik ve yarar bekliyoruz? Hangi farklılık, ilişkimizde bir sınır hâline geliyor?

Kafka'nın anlatısı okura uygulanacak temiz bir ahlak kuralı bırakmaz. Buna karşılık gündelik cümlelerimizin içini açar: Yük oldu, eskisi gibi değil, artık anlaşamıyoruz. Bu sözler kimi zaman gerçek bir çaresizliği anlatır; kimi zaman da birini görmeyi bırakmanın kolay yoluna dönüşür. Gregor'un kapısı önünde, ikisini ayıracak dikkatin ne kadar gerekli olduğunu hissederiz.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Franz Kafka, Die Verwandlung — Almanca birincil metin, Project Gutenberg
• Bodleian Libraries — Dönüşüm'ün el yazması ve Kafka arşivinin sergi bağlamı