Sokrates’in sorusu bugün ne işe yarar?

Cevabın hızını kesmek

Bir tartışmada haklı olduğumuzdan emin olduğumuz anı düşünelim. Karşımızdakinin cümlesi bitmeden cevabı kurar, hangi örneğin işi çözeceğini biliriz. Sonra biri kullandığımız kelimeyi sorar: Adalet derken tam olarak neyi kastediyorsun? İlk bakışta konuşmayı yavaşlatan bu soru, bazen tartışmanın daha başlamadığını gösterir. Aynı kelimeyi kullanırken farklı şeyleri savunuyor olabiliriz.

Sokrates'e bugün dönmek için onu her şeyi sorgulayan bilge bir kişilik resmine indirgememiz gerekmiyor. Burada dayanağımız, Platon'un diyaloglarında kurulan Sokrates figürü. Bu metinleri tarihteki bir konuşmanın değişmeden kaydedilmiş tutanağı gibi ele almadan okuyabiliriz. Felsefî değerleri, söylenen şeyi nasıl sınadıkları ve okuru hangi açıklamaları yeniden düşünmeye çağırdıkları üzerinden de açılır.

Platon'un Savunma'sında Sokrates, bilge kabul edilen kişilerle görüşmelerini ve onların bildiklerini düşündükleri şeyleri sorgulamasını anlatır. Euthyphron'da ise dindarlığın örneklerinden, bütün örnekleri dindar yapan şeyin ne olduğu sorusuna geçilir. Bu hareket, günlük konuşmada da işimize yarayan bir ayrımı görünür kılar: Bir kavrama örnek vermek, onun anlamını açıklamakla aynı iş değildir.

Bir örnek yetmediğinde

Adaletin çalışanın hakkını alması olduğunu söylediğimizi varsayalım. Bu düşünce önemli bir başlangıçtır. Ardından hakkı neyin belirlediğini, eşit işin hangi ölçüyle tanınacağını, bakım emeğinin nerede duracağını sorabiliriz. Yeni sorular ilk cevabı değersizleştirmez. Cevabın taşıdığı yükü ortaya çıkarır. Bir ilkeyi ciddi almak, onu yalnızca kolay örneklerin içinde dolaştırmaktan daha fazla emek ister.

Burada işe yarayan şey, karşıdakinin çelişkisini yakalamaktan alınan hazdan ibaret değildir. Aynı denemeyi kendi fikrimize de uygulayabiliriz. Kuralımız sevdiğimiz birinin aleyhine sonuç verdiğinde onu değiştirmek istiyor muyuz? Tek bir örnekten bütün insanlara mı geçtik? Aykırı bir durumu görmezden mi geldik? Sorunun değeri, bizi de cevap vermek zorunda bırakmasında belirir.

Bu tür bir konuşma için sözcükleri geçici olarak ortaklaştırmak gerekir. Bir taraf özgürlükle müdahalesizliği, diğer taraf gerçek seçeneklere sahip olmayı kastediyorsa anlaşmazlığı görünür kılmadan ilerlemek zordur. Önce tanımda buluşmak her zaman mümkün olmayabilir. Yine de farklı tanımların hangi deneyimlerden beslendiğini anlamak, konuşmayı aynı cümlenin tekrarından kurtarabilir.

Sormanın da bir ahlakı var

Soru cümlesi kendi başına açık fikirliliğin kanıtı değildir. Bazen cevabı duymak için sorarız, bazen yalnızca muhatabı sıkıştırmak için. Art arda yöneltilen sorular, karşıdakine düşünmek için yer bırakmıyorsa bir diyalogdan çok denetime dönüşebilir. Bu yüzden Sokrates'ten esinlenen bir konuşmayı günlük hayata taşırken, biçim kadar niyet ve ilişki üzerinde de durmak gerekir.

Karşımızdakine söylediğini düzeltme fırsatı vermek bu ilişkinin parçasıdır. Bir ifadeyi hemen en savunmasız hâline çekmek yerine, kişinin gerçekten ne demek istediğini anlamaya çalışabiliriz. Sonra kendi yorumumuzu açıkça sunarız. Yanlış anladıysak geri döneriz. İyi bir sorunun gücü, cevabın yönünü baştan gizlice belirlemek yerine, değişebileceğimiz bir alan açmasında olabilir.

Elbette her an her şeyi temelden tartışamayız. Acil bir karar, yorgun bir sohbet veya sınırı açıkça belirtilmiş bir ilişki farklı dikkatler gerektirir. Sorgulama hakkı, başkasının her talebini süresiz açıklama borcuna çevirmemeli. Bazen doğru soru yeni bir açık yakalamak için değil, ne zaman durmamız gerektiğini anlamak için sorulur. Düşünmenin ölçüsü konuşmanın uzunluğu değildir.

Bilmediğini söylemenin devamı

Sokrates'i tek bir bilgisizlik sloganına sığdırmak, düşüncenin çalışmasını keser. Savunma'da bilgelik iddialarının sınanması bir gerekçe ve hayat tercihi içinde yer alır. Bugün buradan alabileceğimiz şey, hiçbir şey öğrenemeyeceğimiz fikri değil; bilgimizin sınırını belirleme sorumluluğudur. Neyi biliyoruz, neyi tahmin ediyoruz, hangi konuda yalnızca alışkanlıkla konuşuyoruz? Bunların cevapları birbirinden farklı olabilir.

Bir fikre bağlı olmakla onun bütün gerekçelerini bildiğimizi sanmak arasında ayrım var. Gerekçemizi açıklamakta zorlandığımızda fikri hemen bırakmak zorunda değiliz. Ona nasıl vardığımızı araştırabilir, karşı örnekleri inceleyebilir, fikrin kapsamını daraltabiliriz. Böyle bir dönüşüm, tartışmada yenilmek gibi görünebilir. Oysa kendi sözümüzün daha doğru bir biçimini bulmuş da olabiliriz.

Sokrates'in sorusu bugün, konuşmanın hızına küçük bir aralık açabildiği ölçüde işe yarıyor. Bir haberin altında, aile sofrasında, kendimiz için aldığımız kararda bu aralığı deneyebiliriz. Bu kelimeyle ne söylüyorum? Beni buna inandıran ne? Cevabımı değiştirecek bir şey var mı? Sonuncu soruya hiç yer yoksa konuşuyor olsak bile henüz birlikte düşünmüyor olabiliriz.

Kaynaklar ve ileri okuma

• Platon, Apology / Savunma — Benjamin Jowett çevirisi, The Internet Classics Archive
• Platon, Euthyphro / Euthyphron — Benjamin Jowett çevirisi, The Internet Classics Archive